Literackie rocznice

  2 marca mija trzydziesta rocznica śmierci Jarosława Iwaszkiewicza, pseudonim Eleuter (1894-1980) – prozaika, poety, dramatopisarza, eseisty i tłumacza. Urodzony w środowisku kresowej inteligencji szlacheckiej, kultywującej tradycje patriotyczne i kulturalne, wychowywał się w klimacie kultury zarówno polskiej, jak rosyjskiej i ukraińskiej. Na jego wcześnie obudzone zainteresowania literacko - artystyczne wywarła wpływ przyjaźń z Karolem Szymanowskim, której owocem stały się z czasem wspólne przedsięwzięcia twórcze, jak np. libretto do opery „Król Roger”. Debiutował w 1915 r. wierszem „Lilith”, ogłoszonym w jedynym numerze pisma „Pióro”. W 1918 r. Iwaszkiewicz przybył do Warszawy i związał się z kręgiem młodych poetów skupionych wokół pisma „Pro arte et studio” i kabaretu artystycznego „Pikador”, a następnie wraz z nimi wszedł w skład grupy poetyckiej Skamander. Wiele podróżował po Europie, m.in. jako uczestnik zjazdów międzynarodowych organizacji kulturalnych – także w latach powojennych. Proza Iwaszkiewicza związana jest silnie zarówno z tradycją literacką jak i przemianami literatury współczesnej, nie daje się jednak przyporządkować jednoznacznie żadnemu z XX - wiecznych prądów czy kierunków. W jego wczesnych utworach, utrzymanych w konwencji baśniowo - egzotycznej powieści poetyckiej („Zenobia Palmura”, „Ucieczka do Bagdadu”), dominuje tradycja modernistyczna, a zarazem próba jej przewartościowania. Począwszy od powieści „Zmowa mężczyzn” pisarz tworzy własną, oryginalną wizję świata, która pełny wyraz osiąga w opowiadaniach „Panny z Wilka”, „Brzezina”, czy też „Młyn nad Utratą”. O humanistycznych walorach prozy Iwaszkiewicza decyduje jednak nie tylko intelektualno – moralny niepokój, ale także towarzyszące mu przekonanie o istnieniu w naturze ludzkiej zdolności do słusznych wyborów etycznych i o związku tragicznego przeżycia ze szczególną intensyfikacją doznań estetycznych i zmysłowych („Tatarak”, „Kochankowie z Marony”). Świadomie wykorzystując całą gamę stylów i konwencji literackich, pisarz rozwinął i unowocześnił formę gatunkową opowiadania, nadał nowy kształt powieści historycznej i ożywił narrację epicką, wzbogacając ją pierwiastkami refleksji i liryzmu. Z kolei w prozie eseistycznej i publicystycznej pisarza, występują trzy kręgi zainteresowań: pierwszy obejmuje muzykę i teatr, a składają się nań m.in. studia monograficzne o Chopinie i Bachu. W drugim znajdują się wspomnienia z lat młodzieńczych i podróży. Trzeci dotyczy tematyki literackiej i zawiera liczne recenzje, artykuły i felietony oraz szkice i studia, z których tylko cześć ukazała się w wydaniach książkowych. Utwory Iwaszkiewicza były tłumaczone na kilka języków, zostały również zekranizowane, m.in. przez J. Kawalerowicza („Matka Joanna od Aniołów”) i A. Wajdę („Brzezina”, „Panny z Wilka” i „Tatarak”).

Kolejnym pisarzem, o którym należy wspomnieć jest Michaił Afanasjewicz Bułhakow (1891-1940). W 70-tą rocznicę śmierci pragniemy przybliżyć naszym czytelnikom sylwetkę tego wielkiego rosyjskiego pisarza. Biografię Bułhakowa można w uproszczeniu podzielić na trzy etapy: zdobywanie wykształcenia, czas praktyki lekarskiej i lata twórczości literackiej w zakresie epiki i dramatu. Pisarz ukończył wprawdzie studia uniwersyteckie na wydziale medycznym w Kijowie, ale to literatura była jego prawdziwą pasją i dla niej w końcu porzucił wyuczony zawód. Drugą życiową namiętnością autora „Mistrza i Małgorzaty” był teatr, ta fascynacja miała swoje źródło w tradycji domu rodzinnego, w którym się wychowywał. Bułhakow zaznaczył swoją obecność w życiu literackim Moskwy, ujawniając zmysł obserwacyjny i skłonność do krytycznej, często satyrycznej prezentacji rzeczywistości, o czym świadczy „Diaboliada”. Powszechnie znanym utworem stała się powieść „Biała gwardia”, na podstawie której powstała sztuka „Dni Turbinów”, wystawiona na scenie MChAT-u (utwór mówi o upadku przedrewolucyjnego świata i pokazuje nową rzeczywistość). Chat – Moskiewski Teatr Artystyczny był miejscem zatrudnienia Bułhakowa po usilnych staraniach o pracę, gdy oficjalna krytyka i twórcy literatury skazali pisarza na przymusowe milczenie. Wejście do MChAT-u ułatwił mu Stalin w odpowiedzi na jego list do rządu. Chociaż niepokorny pisarz nie został rzecznikiem obowiązującego sposobu myślenia, nie podzielił losu zesłańców i straceńców. Nie powiodły się plany pisarza odnośnie opuszczenia kraju, ale też nie przypłacił on życiem marzeń o wolności i niezależności . Bułhakow nie umiał podporządkować się programom literackim głoszonym przez literatów zrzeszonych w organizacjach finansowanych przez władze. Nie mógł pogodzić się ze zniewoleniem prasy, wydawnictw i teatru. Satyrycznie dobitna wizja i ocena tego stanu rzeczy wzburzała krzewicieli nowej ideologii na gruncie literatury. Mimo wielu kłopotów i przykrych doświadczeń Bułhakow potwierdził swoją opinię o społeczeństwie rosyjskim, środowisku twórców literatury i teatru w najsłynniejszym swoim dziele – tajemniczej powieści „Mistrz i Małgorzata”.

 Na koniec przedstawiamy sylwetkę Erica – Emmanuela Schmitta , francuskiego pisarza, doktora filozofii, który w marcu świętować będzie 50-te urodziny. Na świecie jest znany głównie jako twórca teatralny. Pierwszym krokiem do sławy była sztuka „Don Juan on Trial” wystawiona w 1991 r. i wspierana przez Royal Shakespeare Company. Następna sztuka „The Visitor”, była triumfem, który przyniósł autorowi trzy Moliéry – dla najlepszego aktora, odkrycia teatralnego i przedstawienia. Po dwóch sukcesach Schmitt porzucił pracę wykładowcy filozofii na Uniwersytecie w Savoir, aby zostać pisarzem pełnoetatowym. Następnym osiągnięciem stała się sztuka „Enigma Variations”, uznawana za najbardziej popularną pracę Schmitta na świecie. W ciągu zaledwie dekady pisarz stał się jednym z najpoczytniejszych francuskojęzycznych autorów na świecie. Jego książki tłumaczone są na 35 języków, a sztuki wystawiane w ponad czterdziestu krajach..Najbardziej znaną pozycją jest „Oskar i Pani Róża”, która opowiada o dziesięcioletnim Oskarze, chłopcu chorym na białaczkę. Tytułowy bohater każdego dnia pisze list do Boga, w którym dzieli się z Nim swoimi myślami, spostrzeżeniami i problemami. Z każdym listem chłopiec zaczyna coraz bardziej wierzyć w Boga, godzi się z tym, że będzie musiał umrzeć. Największym atutem tej książki jest to, że daje dużo do myślenia, a jak wiadomo w dzisiejszych czasach niewiele jest książek, które skłaniają do refleksji, potrafią zadziałać na intelekt czytelnika i sprawić, że poczuje on potrzebę dokonania zmian w swoim życiu. Dużym zainteresowaniem cieszy się również powieść „Moje życie z Mozartem”, która ukazała się w 2005 r. Listy, które Eric – Emmanuel Schmitt pisze do Mozarta, to właściwie quasi -autobiografia pisarza – zapis jego młodzieńczych fascynacji oraz intelektualnych i artystycznych wyborów. To opowieść o muzyce, miłości, rozczarowaniach, ale też chwilach olśnień, radości i sukcesach. Być może najbardziej osobista z książek Schmitta, który odsłania w niej nieco ze swojej prywatności i dzieli się z czytelnikami swoją ulubioną muzyką. Najnowsza książka pisarza „Marzycielka z Ostendy” to pięć opowiadań, pięć różnych historii. Bohaterowie są zwyczajnymi ludźmi, ale wyróżnia ich jedno – ryzykują, by spełnić swoje marzenia. Nie zawsze wygrywają, ale gdy im się już uda, nic nie może stanąć na ich drodze do szczęścia. Są podobni do nas, bo przecież wszyscy mamy pragnienia - te małe, codzienne i ogromne, o podboju świata. O tym, że warto w nie wierzyć, nie trzeba nikogo przekonywać.
Zachęcamy naszych czytelników do sięgnięcia po utwory tego wybitnego francuskiego pisarza, gdyż literatura którą tworzy przywraca wiarę w marzenia i daje nadzieję na lepszą przyszłość.